Selçuk Üniversitesi akademisyenleri İslam Tarihi’ndeki olayları interaktif atlasta buluşturdu

Selçuk Üniversitesi akademisyenleri tarafından geliştirilen İslam Tarihi Atlası, 632-1924 yılları arasındaki İslam tarihini; hanedanlar, hükümdarlar, âlimler, şehirler, medreseler, savaşlar, mimari eserler ve tarihî olaylarla interaktif bir harita üzerinde buluşturdu. Dr. Öğr. Üyesi Hüseyin Gökalp ile Dr. Öğr. Üyesi Ali Çetinkaya’nın öncülüğünde hayata geçirilen proje kapsamında, klasik tarih kaynakları dijital ortamda bir araya getirilerek araştırmacılara farklı bir çalışma imkânı sunuldu.

Hanedan katmanında 186 hanedan ve 830 hükümdarın yer aldığı atlasta, tarihî bilgiler listenerek birbirleriyle ilişkilendiriliyor. Bir savaşın nerede gerçekleştiği, hangi döneme denk geldiği, tarafları ve komutanları gibi farklı bilgiler, aynı katman içerisinde görüntülenebiliyor. Kişiler arasındaki hoca-talebe ağları, tarihî mekânlar ve âlimlerin göç yolları da harita üzerinde incelenebiliyor. Projenin veri tabanında ayrıca Bosworth’un İslam Hanedanları, Ziriklî’nin el-Aʿlâm’ı, Yâkût el-Hamevî’nin Muʿcemü’l-büldân’ı, TDV İslâm Ansiklopedisi ve Brill’in birinci baskı İslam Ansiklopedisi (EI¹) gibi temel kaynaklardan oluşturulan geniş veri katmanları bulunuyor. Bu katmanlarda 13 bin 940 el-Aʿlâm biyografisi, 12 bin 954 Yâkût coğrafya maddesi ve 7 bin 568 Brill makalesi yer alıyor.

Projenin ortaya çıkış sürecini anlatan Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dr. Öğr. Üyesi Hüseyin Gökalp, çalışmanın başlangıçta hanedanları harita üzerinde göstermeye yönelik olduğunu belirterek kapsamın zamanla genişlediğini ifade etti. Gökalp, “Başlangıçta Bosworth’un İslam Hanedanları kitabını bir haritaya yerleştirebilir miyiz diye yola çıktık. Proje zamanla çok gelişti. Hanedanlarla başladık; daha sonra âlimleri, mekânları, olayları ve mimari eserleri de sisteme dahil ettik. Böylece çok katmanlı, birbirleriyle ilişkili ve harita üzerinde görülebilen bir uygulama ortaya çıktı” dedi.

Selçuk Üniversitesi Teknoloji Fakültesi Dr. Öğr. Üyesi Ali Çetinkaya ise projenin teknik altyapısının dijital beşerî bilimler yaklaşımına dayandığını aktardı. Çetinkaya, “Güncel teknolojilerle doğal dil işleme altyapısını ve büyük dil modellerini kullandık. Metinlerde bulunan mekân, kişi ve olayları çıkardık, bunları veri setlerine dönüştürdük. Daha sonra bu verileri web teknolojileriyle birleştirerek haritalar üzerinde kullanıcıların hizmetine sunduk. Buradaki en önemli özelliklerden biri sistemin interaktif oluşu” diye konuştu. Proje ekibi, yapay zekâyla çıkarılan hiçbir tarih veya yer bilgisinin kaynak pasajı ve sayfa numarası olmadan ve tarihçi onayından geçmeden sisteme alınmadığını vurguluyor.

Açık kaynak yaklaşımıyla geliştirilen atlas, araştırmacıların verileri incelemesine ve akademik çalışmalarında kullanmasına da imkân sağlıyor. Türkçe, İngilizce ve Arapça olmak üzere üç dilde hizmet veren projeye islamicatlas.org üzerinden erişilebiliyor. Proje ekibi, yakın dönemde arka planda kurulan birleşik veri deposunu sitenin tamamına bağlamayı, veriler için DOI (akademik atıf numarası) almayı ve sürüm numaralı veri yayınına geçmeyi hedefliyor. Böylece akademik çalışmalarda atlasın belirli bir sürümüne atıf yapılabilecek.